Tháng tý là tháng mấy

     

Năm 2009, trên một số blôc lịch, tháng giáp tháng chạp thì có NXB ghi là “tháng Một” (như NXB Văn hóa Sài Gòn), nhiều nơi khác lại ghi “tháng Mười Một”. Cách gọi này đã bị nhiều khách hàng phản ứng, cho rằng đó là lỗi in sai. Ngay cả khi được NXB Văn hóa Sài Gòn trả lời rằng cách dùng đó không sai, thậm chí cách đó còn là “theo truyền thống của người Việt Nam”, thì Công ty Hưng Phú (đối tác kinh doanh lịch) vẫn chưa yên tâm, mà phải “cầu cứu” đến Phòng nghiên cứu lịch thuộc Trung tâm thông tin tư liệu của Viện Khoa học và công nghệ Việt Nam, đề nghị giải thích cách gọi tháng mười một (âm lịch) là tháng một sao cho rõ ràng hơn.

Bạn đang xem: Tháng tý là tháng mấy

*

Nếu bạn hỏi những người lứa U40 câu: Tháng một là tháng nào trong âm lịch?, chắc rằng hầu hết sẽ cho đó là lỗi in sai, hoặc hiểu là tháng giêng trong âm lịch, chứ không phải tháng 11!

“Theo ghi nhận của chúng tôi, hiện người tiêu dùng vẫn chuộng loại lịch đề rõ tháng mười một (âm lịch) hơn là ghi tháng một. Đơn giản là cách gọi và cách viết từ tháng mười (âm lịch) sang tháng mười một đã quen và tiện dụng từ lâu. Hai cách gọi khác nhau đang tồn tại song song trên lịch blôc hiện hành, ai thuận cách nào thì mua dùng blôc đó.”

Thế là báo Lao động vào cuộc với lối lý giải rõ ràng:

“Người Việt ta từ xưa vẫn dùng Âm lịch, một cách phân chia cổ truyền của người Trung Hoa lấy chu kì chuyển động của Mặt trăng làm căn cứ. Từ đó, có 12 tháng được tiếng Việt định danh là: (tháng) Giêng, Hai, Ba, Tư, Năm, Sáu, Bảy, Tám, Chín, Mười, Một, Chạp. Dân gian xưa đã có một bài ca dao diễn giải rất hay về chuyện này:

Tháng Giêng ăn Tết ở nhà

Tháng Hai cờ bạc, tháng Ba hội hè

Tháng Tư đong đậu nấu chè

Bước vào mùa vụ làm nghề tháng Năm

Tháng Sáu buôn nhãn bán trăm

Tháng Bảy ngày rằm xá tội vong nhân

Tháng Tám chơi đèn kéo quân

Trở về tháng Chín chung nhân buôn hồng

Tháng Mười buôn thóc bán bông

Tháng Một, tháng Chạp nên công hoàn toàn.

Nhưng Âm lịch mà người Việt ta sử dụng bao đời bắt đầu bị “lung lay”, mất dần vị trí khi Dương lịch từ phương Tây truyền đến… Dương lịch đã trở thành lịch chính thức của Nhà nước, có tính pháp quy.

Để đơn giản, người ta (và cả người Việt) dùng ngay số Arab để đánh thứ tự 12 tháng này: (tháng) 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12. Tuy nhiên, “tháng 1” Dương lịch còn được nhiều người gọi là “tháng Giêng” và “tháng Một” Âm lịch còn được nhiều người gọi là “tháng Mười một”.

Xem thêm: Giáo Án: Pttm: Trang Trí Ảnh Bác Hồ, Giáo Án Trang Trí Khung Ảnh Bác

Rõ ràng, chúng ta nên thống nhất cách gọi tháng của hai loại lịch này. Sự nhập nhằng đó không chỉ phá vỡ tính hệ thống phân chia (của hai quan niệm phương Đông và phương Tây) mà còn làm mất đi tính trong sáng của tiếng Việt (sự vật cần gọi đúng tên, phân chia rõ ràng, không mơ hồ gây nhầm lẫn).”

Chỉ mươi năm trước, cố Giáo sư Trần Quốc Vượng đã quả quyết: “Tôi chưa từng thấy ai là người Việt chân chính - cổ truyền lại gọi sau tháng Mười là tháng Mười Một – mà phải gọi là tháng Một”. (Cảm thức về thời gian và Tết Nguyên đán, Văn hóa học). Cứ chiếu theo quan điểm của Giáo sư, thì người Việt bây giờ chả mấy ai còn “chân chính - cổ truyền”, mà đã Tây hóa hết!

Báo Công an TP HCM thì cho rằng: “Qua cách gọi tên tháng Âm lịch“Một, Chạp, Giêng, Hai” cho thấy văn hóa Việt mang những sắc thái rất đặc trưng, riêng biệt.”

Câu hỏi đặt ra là: Tại sao tháng 11 âm lịch được gọi là “tháng Một”?

Âm lịch của người Việt bắt nguồn từ Trung Quốc. Tên gọi các tháng được đặt theo tên chi (của can chi) hoặc theo thứ tự lần lượt là:

Tý (Một), Sửu (Chạp), Dần (Giêng), Mão (Hai), Thìn (Ba), Tị (Bốn), Ngọ (Năm), Mùi (Sáu), Thân (Bảy), Dậu (Tám), Tuất (Chín), Hợi (Mười).

Tên gọi đó là cách gọi theo lịch kiến Tý từ thời nhà Chu lấy tháng Tý là tháng đầu năm, với lý do tháng Tý có tiết Đông chí, dương bắt đầu sinh, khôi phục lại nguyên khí. Xin lưu ý là không phải triều đại Trung Hoa nào cũng chọn lịch kiến Tý: nhà Hạ từng chọn tháng Dần (tháng Giêng) làm tháng đầu năm (gọi là lịch kiến Dần), nhà Thương chọn lịch kiến Sửu (tháng Chạp là tháng đầu năm), nhà Tần chọn lịch kiến Hợi (tháng Mười là tháng đầu năm). Từ đời Hán Vũ Đế trở đi, âm lịch quay về lịch kiến Dần và sử dụng từ đó đến ngày nay không thay đổi nữa. Tuy lịch đã thay đổi, nhưng tên gọi từ trước vẫn giữ nguyên, do đó ngày nay ta có tên cổ truyền của tháng 11 âm lịch là “tháng Một”.

Như vậy hiện nay có hai cách gọi:

– Theo cách gọi truyền thống thì tháng 11 âm lịch là “tháng Một” (hay tháng một, tùy theo quan điểm về viết hoa của mỗi cơ quan, tổ chức). Cách gọi này có thể gây nhầm lẫn với số thứ tự của tháng này trong lịch.

– Theo cách gọi “hiện đại” thì tháng 11 âm lịch được gọi theo đúng số thứ tự của nó là tháng Mười Một (hay tháng Mười một, tháng mười một, tùy theo quan điểm về viết hoa của mỗi cơ quan, tổ chức).